Loading...
ਡੇਵ ਰੁੰਡ ਲਾਈਨ ਯਾ ਈਮਾਨ ਲਾਈਨ : ਹਕੀਕਤਾਂ ਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ। ਜੁਮਾ ਖ਼ਾਨ ਸੂਫ਼ੀ

Punjabi Wichaar
ਕਲਾਸਿਕ
ਵਿਚਾਰ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਫ਼ੌਂਟ ਡਾਊਨਲੋਡ ਕਰੋ Preview Chanel
    



ਮੁਢਲਾ ਵਰਕਾ >> ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਵਿਚਾਰ >> ਕਾਲਮ ਤੇ ਕਾਲਮਿਸਟ >> ਡੇਵ ਰੁੰਡ ਲਾਈਨ ਯਾ ਈਮਾਨ ਲਾਈਨ : ਹਕੀਕਤਾਂ ਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ। ਜੁਮਾ ਖ਼ਾਨ ਸੂਫ਼ੀ

ਡੇਵ ਰੁੰਡ ਲਾਈਨ ਯਾ ਈਮਾਨ ਲਾਈਨ : ਹਕੀਕਤਾਂ ਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ। ਜੁਮਾ ਖ਼ਾਨ ਸੂਫ਼ੀ

ਵਿਚਾਰ ਡੈਸਕ
September 10th, 2017
5 / 5 (1 Votes)

ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਇਕ ਵੱਖਰਾ ਮੁਲਕ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਜੰਗ (1878-80) ਤੂੰ ਬਾਦੋਂ ਗੰਦ ਮੁੱਕ ਮੁਆਹਿਦਾ ਪਾਰੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਬਤ ਹੋ ਗਈ ਪਈ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਕੌਣ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਡੇਵ ਰੁੰਡ ਲਾਈਨ ਮੁਆਹਿਦਾ ਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਪਾਦਸ਼ਾਹ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਬੀਬ ਅੱਲ੍ਹਾ ਵੋਹ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨੀਂਦਾ ਸੀ।ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੇ ਰੂਸੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ 1873 ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਜਿਸ ਮੁਆਹਿਦਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸੂਫ਼ੀ ਹੋਰਾਂ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਟੀਚਾ ਤੇ ਜ਼ਾਰ ਰੂਸ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਸਤ ਏਸ਼ਿਆਈ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਵੰਡੀਆਂ ਪਾਨਾ ਸੀ ਪਈ ਏਸ ਤੋਂ ਬਾਦ ਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਤੇ ਕਬਸਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਰੋਸ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਰੋਸ ਜਿੱਦਾਂ ਅਜ਼ਬਕਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਖ਼ਾਨਾਤ ਖ਼ੀਵਾਹ ( ਖ਼ਵਾਰਜ਼ਮ ) ਅਤੇ ਤਿਰਕਮਾਨਿਸਤਾਨ ਤੇ ਸਿਲਕ ਰੂਟ ਦੀ ਅਹਿਮ ਥਾਂ ਮਰੋ ਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਕੀਤੇ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਰੂਸੀਆਂ ਨੂੰ ਡੱਕਿਆ ਨਹੀਂ।ਐਂਜ ਹੀ   ਗੰਦ ਮੁੱਕ   ਮੁਆਹਿਦਾ ਬਾਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ, ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨੇਪਾਲ ਵਾਂਗ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖਿਆ।ਦਰੀਆਏ ਆਮੋਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੇ ਰੂਸੀਆਂ 1873 ਵਿਚ ਸਰਹੱਦ ਮਿੱਥ ਲਿੱਤੀ ਸੀ ਤੇ ਡੇਵ ਰੈਂਡ ਲੇਨ ਉਸਾਰੀ।ਤਰੀਜੀ ਐਂਗਲੋ ਅਈਫ਼ਗ਼ਾਨ ਜੰਗ ਤੇ ਇਕ ਡਰਾਮਾ ਸੀ ਜਿਸ ਪਾਰੋਂ ਈਮਾਨ ਅੱਲ੍ਹਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਰੇ ਲਾਇਆ ਸੀ।ਇਹ ਜੰਗ ਤੇ ਈਮਾਨ ਅੱਲ੍ਹਾ ਲੜੇ ਬਗ਼ੈਰ ਹੀ ਹਾਰੀ ਹੋਈ ਸੀ ਪਈ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ਼ ਮੁਆਹਿਦਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਅਗਸਤ 1919 ਵਿਚ ਉਸ ਪਿੰਡੀ ਮੁਆਹਿਦਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਹੀ ਡੇਵ ਰੁੰਡ ਲੇਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੰਨਿਆ ਜੰਞ ਉਸ ਦੇ ਵਡਕੇ ਮੰਨੀਂਦੇ ਸਨ।ਪਿੰਡੀ ਮੁਆਹਿਦਾ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਨ ਲਈ 1921 ਦਾ ਮੁਆਹਿਦਾ ਹੋਇਆ ਜਿਸਦੀ ਦੂਜੀ ਸ਼ੱਕ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਪਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ ਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਜਿਹੜੀ ਸਰਹੱਦ ਪਿੰਡੀ ਮੁਆਹਿਦਾ ਵਿਚ ਮਨ ਲਿੱਤੀ ਗਈ   ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸੀ ਮੰਨੀਂਦੇ ਹਾਂ।ਤੁਸਾਂ ਹੁਣ ਜੁਮਾ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਆਰਟੀਕਲ ਪੜ੍ਹੋ

ਬਾਅਜ਼ ਹਕਾਇਕ ਇਸੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇਂ ਕਿ ਵਿਗੜੀ ਹੋਈ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਦੋਹਰਾਉਣ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀ ਰੂਹ ਤੇ ਮਾਅਨੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਨੇਂ। ਇਹੋ ਤਕਰਾਰ ਮੁੜ ਇਦਰਾਕ ਯਾਨੀ ਪਰਸਪਸ਼ਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ’’ ਹਕੀਕਤ ‘‘ ਸਮਝੀ ਜਾਣ ਲਗਦੀ ਹੈ ਤੇ ਦਾਇਮੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਸਬੱਬ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੋ ਕੁੱਝ ਹੋਇਆ ਨਾਂ ਨਿਹਾਦ ਡੇਵ ਰੁੰਡ ਲਾਈਨ ਦੇ ਨਾਲ਼। ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਡੇਵ ਰੁੰਡ ਲਾਈਨ ਏਸ ਵਕਤ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜਿੱਦਾਂ ਡੇਵ ਰੁੰਡ ਮੁਆਹਿਦਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ ਤੇ ਇਹ ਲਾਈਨ ਬੈਨ-ਉਲ-ਅਕਵਾਮੀ ਸਰਹੱਦ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਏਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਤਰੀਖ਼ ਦੇ ਸਫ਼ੇ ਟਟੋਲਨੇ ਪੀਣ ਗੇ, ਜੋ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਔਖਾ ਪੈਂਡਾ ਜੇ। ਕਿਉਂਜੇ ਤਾਰੀਖ਼ ਦਾ ਮਜ਼ਮੂਨ ਤਾਲੀਮੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਿਸਾਬ ਤੋਂ ਗ਼ਾਇਬ ਹੂਚਕੀਆ ਹੈ ਤੇ ਹੁਣ ਕੋਈ ਤਾਰੀਖ਼ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਫ਼ਿਰ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਵੀ ਬੇੜਾ ਗ਼ਰਕ ਕਰਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਮਾਰੇ ਲੋੜੀਦਾ ਹੈ ਪਈ ਏਸ ਮਾਮਲੇ ਤੇ ਪੱਕ ਨਾਲ਼ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ ਜਾਏ। ਡੇਵ ਰੁੰਡ ਮੁਆਹਿਦਾ 12 ਨਵੰਬਰ 1893 ਨੂੰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਿੰਦ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਸਿਰ ਮੋਟੀਮਰ ਡੇਵ ਰੁੰਡ ਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹੁਕਮਰਾਨ ਅਮੀਰ ਅਬੱਦੁਲ ਰਹਿਮਾਨ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਤੈਅ ਪਾਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਇਕ ਜ਼ਿਮਨੀ ਮੁਆਹਿਦਾ ਸੀ ਜੋ ਅਮੀਰ ਦੀ ਖ਼ਵਾਹਿਸ਼ ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿਉਂਜੇ ਏਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਇਕ ਗ਼ੈਰ ਵਾਜ਼ਿਹ ਸੂਰਤ-ਏ-ਹਾਲ ਸੀ ਜੋ ਇਕ ਦੂਜੇ ਮੁਲਕ ਦੇ ਕਨੂੰਨ ਸ਼ਿਕਨ ਅਨਾਸਰ ਲਈ ਲੁਕਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਮੁਹਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਦਰਅਸਲ ਡੇਵ ਰੁੰਡ ਰੂਸੀ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਬਾਰ ਬਾਰ ਯਾਦ ਦਹਾਨੀ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਿਚ ਏਸ ਲਈ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜੇ 1873 ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰੂਸ ਮੁਆਹਿਦਾ ਤੇ ਅਮਲ ਕਰ ਸਕੇ।ਏਸ ਪਾਰੋਂ ਰੂਸ ਨੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਿੰਦ ਦਾ ਹਲਕਾ ਅਸਰ ਮਾਨ ਕਰਾਸ ਦੀ ਸ਼ਮਾਲ ਮਸ਼ਰਕੀ ਸਰਹੱਦ ਦੀ ਹੱਦ ਬੰਦੀ ਦਾ ਤਕਾਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਰੂਸੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਹੁਣ ਏਸ ਤੇ ਅਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਏ। ਇਹ ਇਕ ਔਖਾ ਮਸਲਾ ਸੀ ਕਿਉਂਜੇ ਮਾਦਦੇ ਪਾਰੋਂ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਬਾਅਜ਼ ਇਲਾਕੇ ਬੁਖ਼ਾਰਾ ਨੂੰ ਜਿੱਦਾਂ ਕਿ ਬੁਖ਼ਾਰਾ ਦੀ ਕੁੱਝ ਥਾਵਾਂ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਦੇਣੀਆਂ ਸਨ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਏਸ ਤੇ ਇਤਫ਼ਾਕ ਹੋਇਆ ਕਿ ਆਮੋ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਸਰਹੱਦ ਮਨ ਲਤਾ ਜਾਏ ਤੇ (Lake Victoria) ਯਾਨੀ ਜ਼ੋਜ਼ਕਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦਰੀਆਏ ਕੁ ਕੱਚਾ ਤੇ ਆਮੋ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤਕ ਯਾਨੀ ਈਰਾਨ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਤੱਕ ਦਾ ਜਨੂਬ ਮਗ਼ਰਿਬੀ ਇਲਾਕਾ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਜਾਏ ।ਇਹੋ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਆਮੋ ਦੇ ਸ਼ਮਾਲ ਮਸ਼ਰਿਕ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰੂਸ ਦੇ ਜ਼ੇਰ-ਏ-ਅਸਰ ਰਹੇ।ਬੁਖ਼ਾਰਾ ਦਾ ਅਮੀਰ ਏਸ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਆਮੋ ਦੇ ਏਸ ਪਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਜੋ ਏਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਅਮੀਰ ਬੁਖ਼ਾਰਾ ਦੇ ਕੋਲ਼ ਸੀ ਨਵੇਂ ਬੰਦੋਬਸਤ ਪਾਰੋਂ ਅਮੀਰ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਏਸ ਪਾਰ ਰੋਸ਼ਾਨ ਤੇ ਸ਼ਗ਼ਨਾਨ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਜੋ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕਬਜ਼ਾ ਵਿਚ ਸਨ, ਬੁਖ਼ਾਰਾ ਦੇ ਅਮੀਰ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।ਚੇਤੇ ਰਹੇ, ਇਹ ਵੰਡ ਰੂਸੀਆਂ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਏਸ ਵਿਚ ਰਲਤੀ ਨਹੀਂ ਸਨ
، ਏਸ ਵੰਡ ਪਾਰੋਂ ਤਾਜਿਕ, ਅਜ਼ਬਕ ਤੇ ਤੁਰ ਕਮਾਨ ਵੀ ਵੰਡੇ ਗਏ। ਦੋਨੋਂ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੁਨਿੰਦਾ ਮੁਲਕਾਂ ( ਜ਼ਾਰ ਰੂਸ ਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਿੰਦ ) ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੂਜਾਨਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਤਾਜਕਿਸਤਾਨ, ਅਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ ਤੇ ਤਿਰਕਮਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਸਰਹੱਦ ਬੈਨ-ਉਲ-ਅਕਵਾਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਤਸਲੀਮ ਸ਼ੁਦਾ ਬਾਰਡਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ
ਏਸ ਔਕੜ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਦ ਡੇਵ ਰੁੰਡ ਮੁਆਹਿਦਾ ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤੇ 12 ਨਵੰਬਰ 1893 ਨੂੰ ਇਹ ਮੁਆਹਿਦਾ ਤੈਅ ਪਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਅਬਦਾਲਰਹਮਾਨ ਨੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਕਬੂਲਿਆ। ਇਹ ਮੁਆਹਿਦਾ ਇਕ ਦਾਇਮੀ ਸਰਹੱਦ ਦਾ ਮੁਆਹਿਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਲਕਿ ਅਮੀਰ ਤੇ ਹਿੰਦ ਦੇ ਹਲਕਾ ਹਾਏ ਅਸਰ ਨੂੰ ਤਕਸੀਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਕੋਈ ਬੈਨ-ਉਲ-ਅਕਵਾਮੀ ਬਾਰਡਰ ਬਨਾਣ ਤੋਂ ਮੁਤਅੱਲਕ ਮੁਆਹਿਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜੇ ਇਹ ਇਕ ਦਾਇਮੀ ਮੁਆਹਿਦਾ ਹੁੰਦਾ ਤੇ 1905 ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਮੁਆਹਿਦਾ ਦੀ ਲੋੜ ਪੇਸ਼ ਨਾ ਆਂਦੀ। ਪਰ ਜਿੱਦਾਂ ਅਮੀਰ ਅਲ-ਰਹਿਮਾਨ 1901 ਵਿਚ ਪੂਰੇ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਮੀਰ ਹਬੀਬ ਅੱਲ੍ਹਾ ਖ਼ਾਨ ਤਖ਼ਤ ਤੇ ਬੈਠਾ ਤੇ ਵਾਇਸਰੇ ਹਿੰਦ ਲਾਰਡ ਕਰਜ਼ਨ ਨੇ ਮੌਸੂਫ਼ ਨੂੰ ਦਾਅਵਤ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਆ ਕੇ ਨਵੇਂ ਮੁਆਹਿਦਾ ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨ। ਅਮੀਰ ਹਬੀਬ ਅੱਲ੍ਹਾ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਓ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਾਦੀਆਂ ਤੇ ਮੁਆਦਿਆਂ ਤੇ ਕਾਇਮ ਹਾਂ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਮੁਆਹਿਦਾ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਲਾਰਡ ਕਰਜ਼ਨ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਡੇਵ ਰੁੰਡ ਮੁਆਹਿਦਾ ਸ਼ਖ਼ਸੀ ਮੁਆਹਿਦਾ ਸੀ ਤੇ ਮੋਰੋਸੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ( ਯਾਨੀ ਹਰ ਹੁਕਮਰਾਨ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਮੁਆਹਿਦਾ ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨੇ ਹੋਣ ਗੇ ) ਲਿਹਾਜ਼ਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਨਵੇਂ ਮੁਆਹਿਦਾ ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨਾ ਹੋਣ ਗੇ। ਅਮੀਰ ਹਬੀਬ ਅੱਲ੍ਹਾ ਖ਼ਾਨ ਲੇਤ ਵ ਲਾਅਲ ਨਾਲ਼ ਕੰਮ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਏਸ ਤੇ ਦਬਾਉ ਪਾਵਨ ਲਈ ਹਕੂਮਤ-ਏ-ਹਿੰਦ ਨੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਨੂੰ 18 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਸਬਸਿਡੀ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ ਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਤਰਸੀਲ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ
ਅਮੀਰ ਮਜਬੂਰ ਹੋਇਆ ਤੇ ਏਸ ਨੇ ਦਸੰਬਰ 1904 ਵਿਚ ਹਕੂਮਤ-ਏ-ਹਿੰਦ ਦੇ ਫ਼ਾਰਨ ਸੈਕਰੇਟਰੀ ਸਿਰ ਲੋਈ ਡੀਨ ਨੂੰ ਦਾਅਵਤ ਦਿੱਤੀ। ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਔਖੇ ਮਜ਼ਕਰੀਆਂ ਬਾਦ ਅਮੀਰ ਨੇ ਨਵੇਂ ਮੁਆਹਿਦਾ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹੋਏ ਡੇਵ ਰੁੰਡ ਮੁਆਹਿਦਾ ਦੀ ਸਕਾਂ ਤੋਂ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਰਹਿਣ ਦੇ ਮੁਖ਼ਤਸਰ ਮੁਆਹਿਦਾ ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ੇਰ ਨਗੀਨ ਹੁਕਮਰਾਨ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਜੋ ਖ਼ਾਰਜੀ ਅਮੂਰ ਵਿਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਿੰਦ ਦੇ ਦਸਤ ਨਗਰ ਸੀ, ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਬਾਰੇ ਪੱਕਾ ਮੁਆਹਿਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ 1919 ਵਿਚ ਅਮੀਰ ਲਗ਼ਮਾਨ ਵਿਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਗਏ ਸਨ ਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਪਾਰਟੀ ਤਰਤੀਬ ਦਿੱਤੀ ਜਾਚਕੀ ਸੀ ਕਿ ਏਸ ਦੌਰਾਨ ਅਮੀਰ ਹਬੀਬ ਅੱਲ੍ਹਾ ਨੂੰ ਰਾਤ ਦੇ ਵਕਤ ਕਸੀ ਨੇ ਖ਼ੇਮੇ ਵਿਚ ਕਤਲ ਕਰਦਿੱਤਾ। ਏਸ ਦੇ ਬਾਦ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਵਿਚ ਏਸ ਦੇ ਭਾਈ ਨਸਰ ਅੱਲ੍ਹਾ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਤਖ਼ਤ ਨਸ਼ੀਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਕਾਬਲ ਵਿਚ ਫ਼ੌਜ ਏਸ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਪੁੱਤਰ ਈਮਾਨ ਅੱਲ੍ਹਾ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਤਰਫ਼ਦਾਰ ਸੀ,ਲਿਹਾਜ਼ਾ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਬਲਬੂਤੇ ਤੇ ਏਸ ਨੇ ਇਕਤਦਾਰ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਚਚਾ ਨਸਰ ਅੱਲ੍ਹਾ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਏਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਓ ਦੇ ਕਤਲ ਵਿਚ ਮਲੋਸ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਦ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਤਾਰੀਖ਼ ਈਮਾਨ ਅੱਲ੍ਹਾ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪਿਓ ਦਾ ਕਾਤਲ ਆਖਦੀ ਹੈ।ਨਸਰੱਲ੍ਹਾ ਖ਼ਾਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਮੁਖ਼ਾਲਿਫ਼ ਸੀ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਮਕਬੂਲ ਵੀ ਸੀ।ਜਿੱਦਾਂ ਕਿ ਈਮਾਨ ਅੱਲ੍ਹਾ ਏਸ ਦੀ ਮਕਬੂਲੀਅਤ ਤੋਂ ਘਾਬਰਦਾ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਹ ਸਮਝਦਾ ਸੀ ਕਿ ਪਹਿਲੀ ਜੰਗ-ਏ-ਅਜ਼ੀਮ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਤੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਥੱਕ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹੋਣ ਗਈਆ। ਮੌਕਾ ਨੂੰ ਗ਼ਨੀਮਤ ਜਾਣ ਕੇ ਏਸ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਜਹਾਦ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦਿੱਤਾ। ਇਸੀ ਤਰਾਂ ਤੀਜੀ ਐਂਗਲੋ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਜੰਗ ਛਿੜ ਗਈ। ਤਵੱਕੋ ਦੇ ਬਰਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਿੰਦ ਦੀ ਥੱਕੀ ਹਾਰੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਪੇਸ਼ ਕਦਮੀ ਕੀਤੀ। ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਮੁਹਾਜ਼ ਤੇ ਤੌਰ ਖ਼ਮ ਦੇ ਪਾ ਰੁਡਕਾ ਤੇ ਫ਼ਿਰ ਕੰਧਾਰ ਦੇ ਮਹਾਜ਼ਾ ਤੇ ਸਪੇਨ ਬੋਲਦਕ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਦ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦ ਦੁਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਕੰਧਾਰ ਤੇ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਫ਼ਜ਼ਾਈ ਬੰਬਾਰੀ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਸਿਰਫ਼ ਪਕਤੀਆ ਦੇ ਮੁਹਾਜ਼ ਤੇ ਨਾਦਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਪੇਸ਼ ਕਦਮੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਟਲ਼ ਪੋਸਟ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ। ਈਮਾਨ ਅੱਲ੍ਹਾ ਖ਼ਾਨ ਡਰ ਗਿਆ ਤੇ ਏਸ ਨੇ ਸਲ੍ਹਾ ਦੀ ਦਰਖ਼ਾਸਤ ਕੀਤੀ। ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਜੰਗ ਦੇ ਬਾਦ ਜੰਗ ਬਣਦੀ ਹੋਈ ਤੇ ਫ਼ੌਜਾਂ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨਾਂ ਤੇ ਵਾਪਸ ਚਲੀ ਗਿਆਂ। ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਅਮਨ ਲਈ ਮੁਜ਼ਾਕਰਾਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ। ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਿੰਦ ਦਾ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਅਮੂਰ ਖ਼ਾਰਜਾ ਦਾ ਸੈਕਰੇਟਰੀ ਸਿਰ ਹੈਮਿਲਟਨ ਗਰਾਂਟ ਸੀ ਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਦਾਖ਼ਲੀ ਅਮੂਰ ਦੇ ਇੰਚਾਰਜ ਅਲੀ ਅਹਿਮਦ ਖ਼ਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ 8 ਅਗਸਤ 1919 ਨੂੰ ਅਮਨ ਮੁਆਹਿਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਏਸ ਮੁਆਹਿਦਾ ਦੀ ਰੋ ਤੋਂ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਏਸ ਮੁਆਹਿਦਾ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਇਕ ਜ਼ਿੰਮਾ ਹੈ ਜੋ ਅਲੀ ਅਹਿਮਦ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਇਕ ਸਵਾਲ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਹੀਲਮਟਨ ਗਰਾਂਟ ਦੇ ਖ਼ਤ ਤੇ ਮੁਸ਼ਤਮਿਲ ਹੈ ਕਿ ਆਇਆ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਮੁਕੰਮਲ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲ ਗਈ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਮੁਆਦਿਆਂ ਦਾ ਕੀ ਬਣੇਗਾ? ਏਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਗਰਾਂਟ ਨੇ ਵਾਜ਼ਿਹ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾਖ਼ਲੀ ਤੇ ਖ਼ਾਰਜੀ ਤੌਰ ਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਆਜ਼ਾਦ ਹੈ ਤੇ ਏਸ ਜੰਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਫ਼ਰੀਕੈਨ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣੇ ਮੁਆਹਿਦਾ ਬੇ ਅਸਰ ਹੋ ਗਏ ਨੇਂ। ਯਾਨੀ 1880, 1879, 1855, 1839 ਦੇ ਮੁਆਹਿਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ 1893 ਦੇ ਡੇਵ ਰੁੰਡ ਮੁਆਹਿਦਾ ਸਣੇ ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣੇ ਮੁਆਹਿਦਾ ਮੁੱਕ ਗਏ
ਇਥੇ ਇਹ ਗੱਲਬਾਤ ਚੇਤੇ ਰਹੇ ਪਈ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਝੇੜਿਆਂ ਬਾਦੋਂ,ਭਾਂਵੇਂ ਉਹ ਬੰਦਿਆਂ ਵਿਚ ਹੋਣ, ਖ਼ਾਨਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਹੋਣ, ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿਚ ਹੋਣ ਯਾ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਹੋਣ , ਪਰ ਅਖ਼ੀਰੀ ਝਗੜੇ ਦੇ ਬਾਦ ਜੋ ਵੀ ਮਫ਼ਾਹਮਤ ਯਾ ਮੁਆਹਿਦਾ ਹੋ ਜਾਏ ਏਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੁਆਹਿਦਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਨੇਂ। ਇਹੋ ਹੋਇਆ ਡੇਵ ਰੁੰਡ ਮੁਆਹਿਦਾ ਦੇ ਨਾਲ਼। ਇਹ ਕਾਮਨ ਸੈਂਸ ( ਅਕਲ ਸਲੀਮ ) ਦੀ ਹੈ। ਫ਼ਿਰ ਨਵੰਬਰ 1921 ਵਿਚ ਤਜਾਰਤੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਬਹਾਲੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਨਾਲ਼ ਇਕ ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਮੁਆਹਿਦਾ ਵੀ ਹੋਇਆ। ਏਸ ਮੁਆਹਿਦਾ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ 1919 ਦਾ ਮੁਆਹਿਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਡੇਵ ਰੁੰਡ ਐਗਰੀਮਨਟ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਦਾਂ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਨੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਿੰਦ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਪਖ਼ਤੂਨਾਂ ਦਾ ਮਸਲਾ ਚੁੱਕਿਆ ਯਾ ਤੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਨੇ ਡੇਵ ਰੁੰਡ ਲਾਈਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸਗੋਂ 1921 ਦਾ ਮੁਆਹਿਦਾ ਬੈਨ-ਉਲ-ਅਕਵਾਮੀ ਅਮੂਰ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦ ਤੇ ਖ਼ੁਦ ਮੁਖ਼ਤਾਰ ਮਾਹਰੀਨ ਦੇ ਪੈਨਲ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਮੋਕਫ਼ ਨੂੰ ਮੁਸਤਰਦ ਕੀਤਾ। ਏਸ ਲਈ ਏਸ ਬਾਰਡਰ ਨੂੰ ਡੇਵ ਰੁੰਡ ਲਾਈਨ ਕਹਿਣ ਨਾਲ਼ ਗ਼ਲਤਫ਼ਹਿਮੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਿਆਂ ਨੇਂ ਜੋ ਤਾਰੀਖ਼ੀ ਤੌਰ ਤੇ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਡੇਵ ਰੁੰਡ ਮੁਆਹਿਦਾ ਖ਼ਤਮ ਹੂਚਕੀਆ ਹੈ। ਏਸ ਨੂੰ ਫ਼ਕਤ ਪਾਕ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਸਰਹੱਦ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਯਾ ਜੇ ਨਾਂ ਦੇਣਾ ਹੋਏ ਤੇ ਏਸ ਨੂੰ ਈਮਾਨ ਅਕਕਾ ਲਾਈਨ ਆਖ ਦਿਓ। ਇਹ ਮੁਰਦਾ ਘੋੜਾ ਉਦੋਂ ਦਫ਼ਨ ਹੋਏਗਾ ਜਿੱਦਾਂ ਏਸ ਦਾ ਤੀਆ ਪਾ ਨਚਾ ਹੋ ਸੀ
This article was published in Ummat daily.
Link of 1921 Agreement  or Treaty between British & Aghanistan governments
http://treaties.fco.gov.uk/docs/fullnames/pdf/1922/TS0019%20(1922)%20CMD-1786%201921%2022%20NOV,%20KABUL%3B%20TREATY%20BETWEEN%20BRITISH%20&%20AFGHAN%20GOVS.pdf
Link of autobiographical account, its  introduction and extracts of Jumma Khan Sufi book
https://punjabpunch.blogspot.com/2016/09/pukhtoon-politics-in-afghanistan.html 


Share |


 

Depacco.com


 

 

Support Wichaar

Subscribe to our mailing list
ਨਜਮ ਹੁਸੈਨ ਸੱਯਦ
ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਈਦ ਭੁੱਟਾ
ਨਾਵਲ
ਕਹਾਣੀਆਂ
ਜ਼ਬਾਨ

 

Site Best Viewd at 1024x768 Pixels